सिनेसृष्टीतील वादळी आणि प्रभावी अभिनेता म्हणून ज्यांचे नाव आदराने घेतले जात होते, ते बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व नाना पाटेकर आज आपल्यात नाहीत. त्यांनीच अजरामर भूमिका केलेल्या नटसम्राट या चित्रपटाच्या शीर्षकाप्रमाणे नाना हे भारतीय चित्रसृष्टीचे अनभिषिक्त सम्राट होते, असेच म्हटले पाहिजे. अभिनयकलेवरील त्यांच्या अद्वितीय प्रभुत्वामुळेच अखेरच्या घडीपर्यंत त्यांचा दरारा राहिला. त्यांच्या अकाली निधनाने मराठी सिनेसृष्टी आणि भारतीय रंगभूमीवर कधीही भरून न निघणारी पोकळी निर्माण झाली आहे. नाना पाटेकर केवळ एक अभिनयाचे व्यासपीठ गाजवणारे लोकप्रिय नट नव्हते, तर एक अत्यंत संवेदनशील माणूस, निस्सीम देशप्रेमी आणि सच्चे समाजसेवक म्हणून त्यांनी महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या मनावर अढळ राज्य केले आहे.
कलाविश्व, कारगिल युद्धातील सीमेवरील साहसी कार्य आणि मनाम फाउंडेशनफच्या माध्यमातून दुष्काळग्रस्तांच्या पाठीशी ठामपणे उभे राहणे, या प्रत्येक प्रवासात नानांचे आयुष्य एका दीपज्योतीसारखे मार्गदर्शक ठरले. नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची शैली यांच्या अस्सल मराठी बाण्याशी आणि उपजत जिवंतपणाशी जोडलेली होती. अंकुश, प्रहार, क्रांतिवीर, तिरंगा, अग्निसाक्षी, परिंदा आणि नटसम्राटमधील तात्यासाहेब बेलवलकर यांसारख्या अजरामर भूमिकांमधून त्यांनी प्रत्येक पात्रात जणू प्राण फुंकले. त्यांच्या खर्जातील आवाजातील वजन, डोळ्यांची बोलकी मूक भाषा आणि संवादांची अचूक फेक प्रेक्षकांच्या थेट काळजाचा ठाव घ्यायची.
व्यावसायिक सिनेमांच्या ग्लॅमर्स आणि झगमगाटापासून नेहमी दूर राहत त्यांनी आशयघन, सामाजिक संदेश देणार्‍या आणि वास्तववादी भूमिकांना आपले सर्वोच्च प्राधान्य दिले. अभिनयाला केवळ मनोरंजनाचे साधन न मानता, तो समाजप्रबोधनाचा एक अत्यंत प्रभावी मार्ग असू शकतो, हे त्यांनी आपल्या प्रत्येक भूमिकेतून समर्थपणे सिद्ध केले. नाना पाटेकरांचे राष्ट्रप्रेम केवळ तात्कालिक भाषणांपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते त्यांच्या कृतीतून स्पष्ट दिसत असे. १९९९ मधील कारगिल युद्धाच्या अत्यंत बिकट काळात त्यांनी दाखवलेले धाडस आणि देशप्रेम अतुलनीय होते. ते थेट प्रत्यक्ष सीमेवर गेले, सैनिकांची भेट घेतली, त्यांच्या खांद्याला खांदा लावून काही काळ व्यतीत केला आणि जवानांसोबत गस्त घालीत त्यांच्या सुख-दुःखात सहभागी झाले. एका लोकप्रिय अभिनेत्याने युद्धाच्या काळात सीमेवर जाऊन सैनिकांचे मनोबल व मनोधैर्य वाढवण्याची ही घटना भारतीय सिनेसृष्टीच्या संपूर्ण इतिहासात अत्यंत दुर्मिळ आणि प्रेरणादायी मानली जाते.
युद्धाच्या त्या भीषण वास्तवाला जवळून अनुभवल्यानंतर त्यांची देशप्रेमाची आणि आत्मीयतेची भावना आणखी प्रगल्भ झाली होती. शेतकरी वर्गाबद्दल त्यांना नेहमीच आपुलकी होती. महाराष्ट्रातील शेतकरी जेव्हा भीषण दुष्काळ आणि कर्जाच्या डोंगराखाली दबून हताश झाला होता, तेव्हा नाना पाटेकरांनी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या सोबतीने २०१५ मध्ये ङ्गनाम फाउंडेशनफची स्थापना केली. मराठवाडा आणि विदर्भातील आत्महत्याग्रस्त शेतकर्‍यांच्या कुटुंबांना आर्थिक व मानसिक आधार देण्याचे मोठे आणि ऐतिहासिक कार्य या फाऊंडेशनने केले. विधवा महिलांना उपजीविकेची साधने उपलब्ध करून देणे, शेतकर्‍यांच्या मुलांच्या उच्च शिक्षणाची संपूर्ण जबाबदारी स्वीकारणे आणि ग्रामीण भागात जलसंधारणाची कामे याद्वारे हजारो कुटुंबांचे उद्ध्वस्त आयुष्य त्यांनी सावरले. प्रसिद्धीच्या झोतापासून कटाक्षपणे दूर राहून केलेली ही सेवा त्यांच्या निस्पृह आणि निष्कलंक वृत्तीची साक्ष देते. चित्रपटसृष्टीतील यशाची सर्व शिखरे सर केल्यानंतरही नाना पाटेकर कायम जमिनीवर पाय ठेवून जगणारे नम्र कलाकार होते. ते अत्यंत साधे आणि रोखठोक जीवन जगले.
पूरपरिस्थिती असो वा कोणतीही भयंकर नैसर्गिक आपत्ती, ते मदतीचा केवळ कागदपत्र वा चेक घेऊन बसत नव्हते, तर स्वतः प्रत्यक्ष घटनास्थळी जाऊन मदतकार्यात नेहमी आघाडीवर असायचे. त्यांच्या बोलण्यात जरी स्पष्टवक्तेपणा असला, तरी त्यामागे समाजाविषयीची अफाट कळकळ आणि तळमळ स्पष्टपणे दिसत असे. नाना पाटेकर हे केवळ एक अभिनेते नसून एका युगाचे, एका संवेदनशील विचारसरणीचे आणि निस्सीम माणुसकीचे प्रतीक होते. पडद्यावर क्रोध आणि विद्रोहाचे आक्रमक रूप साकारणारा हा माणूस पडद्यामागे लाखो निराश्रित लोकांसाठी मायेची आणि सुरक्षिततेची सावली बनला. कला आणि समाजसेवा या दोन्ही आघाड्यांवर त्यांनी दिलेले योगदान महाराष्ट्राच्याच नव्हे तर संपूर्ण देशाच्या सामाजिक इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरले जाईल. आज ते भौतिकदृष्ट्या आपल्यात नसले, तरी त्यांचे विचार, त्यांचे राष्ट्रप्रेम आणि मानुसकीचा महान वारसा कायम आपल्याला प्रेरणा देत राहील. त्यांना कोटी कोटी प्रणाम आणि विनम्र आदरांजली!
