काही वर्षांपूर्वीची मी आणि आताची मी, काय चांगले बदल झाले माझ्यात? अगदी सहज विचार मनात आला. आपण अनुभवातून शिकणारी, समजणारी माणसे. प्रत्येक प्रसंग, अनुभव हा आपल्याला खूप काही देऊन जातो आणि हे फक्त आपल्या हातात आहे की त्या अनुभवाचे सोने करायचे की माती.

आपला केलेला अपमान, मिळालेले नकार, झालेली फसवणूक हे असे इंधन असते ज्यामुळे आपल्यातल्या निद्रिस्त ठिणगीला जागृत करायचे असते. एकदा ती पेटून उठली की आपल्यातले सगळ्यात बेस्ट आपण द्यायचे आणि त्यातून काहीतरी नावीन्यपूर्ण क्रिएशन घडवायचे असते. स्वतःलाच स्वतः चे काहीतरी नवीन उमगलेले असते. आपल्या प्रगतीच्या मार्गात आपल्याला नावे ठेवणारी लोकंही आपले मार्गदर्शक असतात म्हणून त्यांचे आभार मानायचे आणि पुढे चालायचे.

मागच्या काही वर्षांत हेच प्रामुख्याने शिकले. कृतज्ञता व्यक्त करणे. आयुष्याकडे कृतज्ञतेने बघता येऊ लागले. आपल्या आजूबाजूच्या लोकांच्या प्रॉब्लेम्सकडे बघितले की आपण खूप सुखी आहोत, याची जाणीव होते. आपल्याला मिळालेले धडधाकट शरीर, विचार करणारे मन, बुद्धी, चिकाटी, सहनशक्ती या जोरावर आपणही यशस्वी होऊ शकतो. माझी सद्गुरुंवरची श्रद्धा अजून दृढ होऊ लागली. कारण जे माझ्याकरिता सर्वोत्तम आहे तेच मला ते देताहेत याची पूर्ण खात्री मला होऊ लागली.

ज्यांना खरेच आपले मानले होते अशा आपल्याशी वाईट वागलेल्या लोकांना माफ करायला शिकले. समोरचा माणूस असा वागला म्हणून मीही तसेच वागले पाहिजे ही विचारधारा बदलावीशी वाटली. कारण यात फक्त वेळ जातो आणि मनस्ताप होतो तो वेगळाच. म्हणून त्यांची माफीही मागितली आणि त्यांना माफही केले. आधी खूप राग यायचा, खूप ओव्हर रिअ‍ॅक्ट व्हायचे. आता राग येत नाही असे नाही पण तो काही क्षणात विसरून जाते. काही गोष्टी सोडून द्यायच्या असतात आणि ते आता जमायला लागले. यात रेकी साधनेचे मी खूप आभार मानीन. शांत राहून, संयम बाळगून सकारात्मक राहायला मला रेकीची खूप मदत होते.

मुख्य म्हणजे वेळेचे महत्त्व समजायला लागले. जे वाटतेय ते लगेच करून मोकळे व्हा मग ते नाटक, सिनेमा बघणे असो, पुस्तक वाचन असो, प्रवास असो. हा क्षण महत्त्वाचा. अगदी आपल्या माणसांजवळ व्यक्त व्हायचे असेल, संवाद साधायचा असेल तर ते सांगून मोकळे व्हा. जवळच्या माणसांबद्दल वाटणारा जिव्हाळा व्यक्त करणे किती महत्त्वाचे आहे हे आता उमगलेय. मग ते आपले मित्र- मैत्रिणी असो किंवा आपली आवडती व्यक्ती. त्यांना समजून घेता येऊ लागले. प्रत्येक गोष्ट माझ्याच मानाप्रमाणे होईल हा आग्रह सोडून द्यायला शिकले.

सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे अपेक्षांचे ओझे कमी करून, तक्रारींना जागा न देता आनंदी राहायला शिकले. एकदा का आपण आनंदी राहायला शिकलो की येणारे विचारही खूप सकारात्मक असतात. जाणीवपूर्वक नकारात्मक विचारांना बाजूला ठेऊन अखंड सकारात्मकतेची ऊर्जा मनात जागृत ठेवायची. कारण जे माझ्याजवळ आहे तेच मी सर्वांना देऊ शकते. हाच आनंद, हेच प्रेम सगळ्यांना देऊन ते द्विगुणित करू शकते.

-वैशाली गुडी

शाळा आणि कॉलेजमधील मुलींचे प्रश्न हाताळताना त्यांच्या विविध प्रकारच्या असुरक्षितता समोर येतात. अगदी घरापासून सभोवताल ते समाजापर्यंत. घरामध्ये मुलींच्या भावना समजून न घेणे, तुलना करणे, दुर्लक्ष करणे, आज्ञाधारक असणे ही अपेक्षा ठेवणे हे सर्रास दिसते. घराबाहेर, सभोवताली, मित्र-मैत्रिणी, शिक्षक, शेजारी इत्यादी सोबत येणारे नातेसंबंधातील भावनिक ताणतणाव, शारीरिक सुरक्षिततेचा तणाव, अभ्यासाचा तणाव अशा अनेक तणावांना मुले सामोरे जातात. तसेच तुम्ही वागायला पण चांगले पाहिजे, तुम्ही पुढे पाहिजे, एक नंबर पाहिजे, सर्वगुणसंपन्न हवे याचाही तणाव असतो. करिअर करण्याचा तणाव, आयुष्यामध्ये काय बनायचे याचा तणाव असतो. ज्या मुली अजून 18 वर्षांच्या होऊन सज्ञानही झाल्या नाहीत अशा मुलींना या कोवळ्या वयात येणारे तणाव हे पुढील आयुष्यासाठी खूप धोकादायक होऊ शकतात.

याचा सर्वात मोठा परिणाम हा मुलींमध्ये असलेल्या शक्ती, हुशारी, बुद्धिमत्ता वाया जाण्यामध्ये होतो. त्यांच्यातील सहजता, आनंदी वृत्ती नाहीशी होते आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे मुलींचा आत्मविश्वास कमी होतो. न्यूनगंड वाढतो, दिशाहीनता वाढते.  आणि मग मुली मागे राहू लागतात. स्वतःच्या कोशात जगायला लागतात, वरून ठीक दिसतात पण आतून तुटत जातात. अशाने मग काही करायची मानसिक इच्छा आणि शारीरिक ताकद दोन्हीही गमावतात. मग त्यांना समाज आळशी, उद्धट, रडक्या, भित्र्या, कामचुकार, नाजूक यापैकी काहीही लेबल लावून मोकळे होतो आणि हे घरोघरी सर्रास दिसते. गरीब, श्रीमंत, सुशिक्षित, अशिक्षित घरांमध्ये सर्वत्र हे दिसते, हे जास्त धक्कादायक आहे.

आता खरा प्रश्न हा आहे की, यात मुलींना मदत कोण करणार? मुलींचे हे प्रश्न पालकांना कळत नाहीत आणि मुलींना तर त्यांच्या आयुष्यात नक्की काय चाललेय हेच कळत नाही. त्यामुळे असेच हे प्रश्न, ही अस्थिरता, ही अशांती मनात साचवत मुली मोठ्या होत राहतात, शिकण्यासाठी, करिअरसाठी धडपड करतात, पण त्या धडपडीत दम नसतो, स्पष्टता नसते. ती धडपड केविलवाणी होते.
आता ही कुटुंबातील वा समाजातील बाह्य परिस्थिती बदलणे, त्यांची मानसिकता बदलणे हे कठीणच. त्यामुळे स्वतःच स्वतःला मदत करणे व आपले अंतरविश्व बदलणे हे सगळ्यात उत्तम. त्यासाठी काही गोष्टी कटाक्षाने पाळायच्या.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतःवर विश्वास ठेवायचा. स्वतःच्या दिसण्यावर खूप मुलींना कॉम्प्लेक्स असतो. त्यात त्यांची खूप मानसिक ताकद खर्च होते. अशावेळी नेहमी लक्षात ठेवायचे की, चेहरा, उंची, शरीरयष्टी हे निसर्गतः आलेले असते, पण स्वभाव गुण, उत्तम विचार, बौद्धिक कुवत व आनंदी मन हे ठरवून बदलता येते, वाढवता येते आणि अशा लोकांचे व्यक्तिमत्त्व उजळून निघते. तसेच घरात, घराबाहेर कितीही चुकीची वागणूक मिळाली, टीका झाली, चेष्टा झाली तरी आपण स्वतःवर विश्वास ठेवणे थांबवायचे नाही. स्वतःमध्ये न्यूनगंड तेव्हा वाढतो जेव्हा आपण चुकीच्या लोकांकडे किंवा त्यांच्या वक्तव्यांकडे लक्ष देतो.

स्वतःच्या चुकांमधून शिकायचे. कुणाला अभ्यास न केल्याने कमी मार्क मिळतात, कुणी घरात खोटे बोलते, चोरी करते, कुणी उद्धट वागते. या सगळ्या चुका स्वतःशी मान्य करणे आणि परत त्या होऊ द्यायच्या नाही याचा निर्धार करणे त्याचबरोबर स्वतःला माफ करणे हा प्रयत्न करत राहणे मनाला शांत आणि स्थिर बनवतो.

आजूबाजूची परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी त्यामुळे स्वतःची किव करत रडत बसण्यापेक्षा परिस्थितीशी चार हात करायची हिंमत अंगी बाळगावी. आपल्याला आवडणारी गोष्ट करावी. वाचन, संगीत, फिरणे हे छंद तुम्हाला नकारात्मक अनुभव, विचार, व्यक्ती यातून बाहेर पडण्यास मदत करतात आणि आपल्याला ऊर्जा आणि प्रोत्साहन देणारे व्यक्ती, पुस्तके, अनुभव, आठवणी, विचार यांनाच आयुष्यात स्थान द्यावे. स्वतःच्या क्षमता विकसित करण्याचा सतत प्रयत्न करावा. भीती आपल्याला आपल्या क्षमता विकसित करण्यापासून लांब ठेवते. त्या भीतीला सामोरे जायची सवय लावावी. पडले, चुकले, कुणी हसले तरी चालेल पण ही वाटचाल चालू ठेवायला हवी.

थोडक्यात, आपण स्वतःला जितके शरीराने आणि मनाने सक्षम बनवत जाऊ, आयुष्याचे ध्येय आणि दिशा जसजशी मिळवत जाऊ तसतसे स्थिर, आनंदी व समाधानी आयुष्याकडे वाटचाल करायला लागू.

-दीपाली खेडकर

‘आत्मशांती’ मनाशी व विचारांशी निगडीत आहे. पण त्याचा मनासह शरीराशी संबंध आहे. शरीर, मन सुदृढ व आनंदी असेल तर आत्मशांतीचा अनुभव चांगला येऊ शकतो. शरीर आणि मनामध्ये परस्पररीत्या एक प्रकारचा सलोखा आणि लय असणे गरजेचे असते. या समन्वयाच्या स्थितीतूनच आत्मशांती निर्माण होऊ शकते. तसेच आपल्या विचारांमधील तात्विकता व भावनिकता याचा समतोल असणे पण गरजेचे असते. आपल्या भोवतालची परिस्थिती, व्यक्ती व त्यांचा स्वीकार यातूनच हा प्रवास सोपा होऊ शकतो.

आपल्या अवतीभोवती अनेक गोष्टी घडत असतात. कधी आपल्या मनासारख्या तर कधी मनाविरुद्ध, काही पटणार्‍या तर काही ‘न’ पटणार्‍या, काही आवडणार्‍या तर काही न आवडणार्‍या. या सगळ्या अनुभवातून जेव्हा मन स्थिर राहते त्या स्थितीला आपण ‘आत्मशांती’ म्हणू शकतो. ही स्थिती अचानक येत नाही, तो एक प्रवास आहे. आत्मशांती हेच जर का ध्येय मानले तर त्याकडे जाणार्‍या वाटा अनेक आहेत. व्यक्तिपरत्वे त्या बदलूही शकतात. एखाद्याला काम करताना आत्मशांतीचा मार्ग सापडतो, तर एखाद्याला तो निसर्गात, संगीतात, स्वत:मध्येच सापडू शकतो.

आपले पंचेंद्रियांमधून देखील आपण विविध अनुभव घेत असतो. हे अनुभव जेव्हा आनंदाकडे जातात, आपल्याला शांत अनुभवात नेतात. आपल्या स्वत:कडे बघायलाही पंचेंद्रिय मदत करू शकतात. यातून निर्माण होणार्‍या जाणिवा मन व शरीराला दिशा देऊ शकतात.
माझ्या कामांतर्गत मी अनेक लोकांना भेटत असतो. बर्‍याच वेळा ते त्यांच्या अडचणी घेऊन माझ्याकडे आलेले असतात. त्यांच्या परिस्थितीतील कोलाहल, मनातील द्वंद मला जाणवत असते. अशावेळेस त्यांचे समाधान मी करू शकलो तर तो क्षण मलाही समाधान देणारा ठरतो. हीसुद्धा एकप्रकारची त्यावेळेला मिळालेली आत्मशांती असते.

जेव्हा मी सायकलिंग, स्वीमिंग, रनिंग करतो; ते करणे मी आनंदाने स्वीकारलेले असते. धावताना मी पूर्णपणे त्या धावण्यात रमलेलो असतो. माझे धावणे मी आणखी कसे सुधारू शकतो किंवा पोहोतांना माझे टेक्निक किती योग्य होऊ शकते याकडे माझे लक्ष असते. सायकलिंग करताना तर माझ्यात आणि सायकलमध्ये एक नाते जडते. या सगळ्या क्रिया करताना ते करण्यात हरवतो. ते हरवणे म्हणजेच आत्मशांती आहे, असे मला वाटते.

स्वत:ला स्थीर ठेवण्यामध्ये आत्मचिंतन, ध्यानधारणा व व्हिजुलायझेशन याचा चांगला उपयोग करता येतो. आपल्यालाा जी परिस्थिती हवी आहे त्यामध्ये विश्वास ठेऊन तिच्याकडे सकारात्मकतेने बघायला शिकणे यातसुद्धा मोठी ताकद असते. रोजच्या जीवनात आपण सातत्याने कशान कशाचा शोध घेत असतो. काही ना काही गाठण्यासाठी धावत असतो. कुठल्या न कुठल्या प्रकारचा संघर्ष करत असतो. यातून कधी मन थकते तर कधी शरीर. अशा वेळेसच खरे तर आत्मशांतीचा शोध सुरू होतो. विविध मार्गातून ती सापडते. ती कधी क्षणिक असते तर कधी दीर्घकाळ टिकणारी असते.

परंतु आत्मशांती लाभली म्हणजे आपल्या विवंचना थांबतील, असे नाही, तर पुढे सरकणार्‍या आयुष्यामध्ये त्या परतही येतील. सकारात्मक आणि जिद्दीने सामोरे जाणे व त्यातून एक शांत परिस्थिती निर्माण करणे हे आपल्याला सातत्याने करावे लागेल. विवंचना व सुखशांतीचा हा प्रवास अनादी काळापासून सुरू आहे. तो पुढेही चालेलच. या प्रवासाला कोण कसे सामोरे जातो हेदेखील प्रत्येक जण आपल्यासाठी ठरवू शकतो.

पोलीस दलामध्ये काम करताना एक फोर्सचा अधिकारी असतो. हे काम करताना मी ऐकण्याची कला शिकलो. त्यातून मला लोकांना समजून घ्यायला मदत झाली. त्यांची मते वेगळी असली तरी त्यांचा आदर करायला शिकलो. यातूनच सापडला तो कॉमन गोलकडे जाण्याचा मार्ग. या कॉमन गोलमध्ये परस्परांचा आदर, विविध मतप्रवाहांचा स्वीकार, परिस्थितीकडे पाहण्याची सकारात्मकता व स्वत:कडे त्रयस्थपणे बघण्याची भूमिका घेणे आवश्यक असते. हे करताना एक मार्ग निवडावा लागतो आणि त्यावर विश्वासाने आणि खंंबीरपणे उभे राहावे लागते. स्वत:मधील द्वंद, एकाच वेळेला येणारे अनेक विचार हे काही नीतिमूल्य डोळ्यासमोर ठेऊन हाताळावे लागतात.

मला या सगळ्या आत्मशांतीच्या प्रवासात नेहमी मदत होते ती स्वसंभाषणाची. आपण स्वत:शी बोलले पाहिजे, मनामध्ये येणार्‍या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. आपण जेव्हा स्वत:शी संभाषण साधतो तेव्हा विविध पैलू तपासून बघतो. एकतर्फी विचारांपासून दूर जाऊन सर्वांगीण तसेच सर्वसमावेशक विचार करण्याची सवय लागते आणि यातूनच समाधान देणारे उत्तर मिळू शकते. एका अर्थाने हाच प्रवास महत्त्वाचा असतो.

आत्मशांतीच्या या प्रवासात इतरांबद्दलचे पूर्वग्रह, मतसुद्धा वेळोवेळी तपासावे लागतात. आपले कुटुंबीय, आप्तजन, मित्र परिवार आणि ज्यांच्या बरोबर काम करतो ते सहकारी या सर्वांचा स्वीकार ते आहे तसाच करावा लागतो. कधी त्यांना समजून घ्यावे लागते, कधी समजून सांगावे लागते. आत्मशांतीच्या या प्रवासात आपल्या भोवतालची माणसे महत्त्वाची ठरतात व त्यांचा स्वीकार आपण कसा करतो यावर आपली मानसिक स्थिती अवलंबून असते. या बाबतीत मला गालिबचा शेर आठवतो, किंबहुना या वाक्यांनी खूप मदत होते.

‘कुछ इस तरह मैने जिंदगी को आसान कर लिया,
किसी से मांग ली माफी, किसी को माफ कर दिया…’

-डॉ. रवींद्रकुमार सिंगल,
विशेष पोलीस महानिरीक्षक, औरंगाबाद परिक्षेत्र