पुणे | Pune
मराठी भाषा, व्याकरण आणि भाषाशास्त्राच्या क्षेत्रातील ज्येष्ठ अभ्यासक, लेखिका आणि शिक्षिका प्रा. यास्मिन शेख यांचे सोमवारी (२४ ऑगस्ट) निधन झाले. त्या १०१ वर्षांच्या होत्या. पुण्यातील एका वृद्धाश्रमात त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाने मराठी भाषा आणि व्याकरणाच्या क्षेत्रातील एक ज्येष्ठ, अभ्यासू आणि मार्गदर्शक व्यक्तिमत्त्व काळाच्या पडद्याआड गेले आहे.
मराठी व्याकरणाचे नियम सुलभ आणि स्पष्टपणे मांडणाऱ्या यास्मिन शेख यांच्या निधनाबद्दल साहित्य, शिक्षण आणि सांस्कृतिक क्षेत्रातील मान्यवरांनी दुःख व्यक्त करत आदरांजली वाहिली आहे.
प्रा. यास्मिन शेख या मराठी भाषा, व्याकरण आणि भाषाशास्त्राच्या ज्येष्ठ अभ्यासक, लेखिका आणि शिक्षिका होत्या. त्यांचा जन्म २१ जून १९२५ रोजी झाला. त्यांचे मूळ नाव जेरुशा रुबेन होते. त्यांच्या वडिलांच्या सरकारी नोकरीमुळे बालपणापासूनच त्यांना विविध ठिकाणी राहण्याची संधी मिळाली आणि शिक्षणाची गोडी निर्माण झाली. त्यांनी पुण्यातील एस.पी. कॉलेजमधून बी.ए. केले. पुढे त्यांनी एम.ए.चे शिक्षण पूर्ण केले. प्रा. एस. एम. माटे आणि प्रा. के. एन. वातवे यांसारख्या शिक्षकांचा त्यांच्या भाषिक जडणघडणीवर मोठा प्रभाव पडला.
१९४९ मध्ये त्यांनी अझीझ अहमद इब्राहिम शेख यांच्याशी आंतरधर्मीय विवाह केला. त्यानंतर त्या यास्मिन शेख या नावाने परिचित झाल्या. विवाहानंतरही त्यांनी मराठी भाषा, साहित्य आणि व्याकरणाच्या अभ्यासाशी असलेले नाते अधिक दृढ केले.
यास्मिन शेख यांनी औरंगाबादच्या मिलिंद महाविद्यालयात अध्यापन केले. त्यानंतर मुंबईतील एसआयईएस महाविद्यालयात त्यांनी मराठीच्या प्राध्यापक म्हणून दीर्घकाळ काम केले. त्या या महाविद्यालयाच्या मराठी विभागप्रमुखही राहिल्या. अध्यापनाच्या काळात अनेक विद्यार्थी त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली घडले.
निवृत्तीनंतरही त्यांचे भाषाविषयक काम थांबले नाही. स्पर्धा परीक्षा, तसेच IAS आणि UPSC परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना त्यांनी मराठी व्याकरण आणि भाषाशास्त्राचे मार्गदर्शन केले.
माझगावमध्ये गणपती आगमानावेळी तणाव; अंडी फेकल्याच्या आरोपानंतर पोलिसांचा मोठा बंदोबस्त
‘मराठी लेखन मार्गदर्शिका’ ठरली महत्त्वाची ओळख
यास्मिन शेख यांच्या नावाशी सर्वाधिक जोडले जाणारे पुस्तक म्हणजे ‘मराठी लेखन मार्गदर्शिका’. या पुस्तकाचा उद्देश सर्वसामान्य नागरिक, विद्यार्थी, मराठी शिकणारे अन्य भाषक तसेच विविध माध्यमांमध्ये लेखन करणाऱ्यांना बिनचूक मराठी लेखनासाठी मार्गदर्शन करणे हा होता. राज्य मराठी विकास संस्थेच्या प्रकाशनांच्या नोंदीतही या पुस्तकाचा समावेश आहे.
‘मराठी लेखन मार्गदर्शिका’ची सुधारित तिसरी आवृत्ती २०१७ मध्ये प्रकाशित झाल्याची नोंद विविध विद्यापीठीय अभ्यासक्रमांमध्येही आढळते. त्यामुळे हे पुस्तक मराठी भाषा आणि शुद्धलेखनाच्या अभ्यासातील संदर्भग्रंथ म्हणून आजही वापरले जाते.
त्यांची ‘मराठी शब्दलेखन कोश’ आणि ‘सुगम मराठी व्याकरण कोश’ ही पुस्तकेही उल्लेखनीय आहेत.
‘व्याकरण सल्लागार’ म्हणून वेगळी ओळख
‘अंतर्नाद’ या मासिकाशी त्यांचा दीर्घकाळ संबंध होता. त्या मासिकाच्या ‘व्याकरण सल्लागार’ म्हणूनही कार्यरत होत्या. मराठी लेखनातील शुद्धलेखन, व्याकरण आणि योग्य शब्दप्रयोग याबाबत मार्गदर्शन घेण्यासाठी अनेक जण त्यांच्याशी संपर्क साधत असत.
भाषेबाबत त्यांची भूमिका अभ्यासपूर्ण आणि व्यापक होती. प्रमाणभाषेचे महत्त्व मान्य करतानाच बोलीभाषांनाही त्यांनी महत्त्व दिले. भाषेतील विविधता समजून घेणे आणि भाषेचा व्यवहार लक्षात घेणे आवश्यक असल्याचे त्यांचे मत होते.
मराठीच्या अभ्यासविश्वात मोठी पोकळी
शतकाहून अधिक काळाचा जीवनप्रवास आणि त्यातील अनेक दशके मराठी भाषा, व्याकरण, अध्यापन आणि लेखनाला दिल्यानंतर प्रा. यास्मिन शेख यांनी आज अखेरचा निरोप घेतला. त्यांच्या निधनाने मराठी व्याकरण आणि भाषाशास्त्राच्या क्षेत्रात मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे.
त्यांच्या पश्चात डॉ. शमा आणि प्रा. रुकसाना या दोन मुली आहेत.
