कर्जत
रायगड जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यातील साय डोंगर परिसरात प्रकल्पासाठी करण्यात आलेल्या वृक्षतोडीवरून महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचे अध्यक्ष राज ठाकरे यांनी सरकारच्या विकासाच्या धोरणावर प्रश्न उपस्थित केले. प्रकल्पस्थळी झालेली वृक्षतोड पाहून मन सुन्न झाल्याचे सांगत, “मी येथे आलो, तेव्हा झाडांची कत्तल पाहून मी अंत्ययात्रेला आलो आहे की काय, असे वाटले,” अशा शब्दांत त्यांनी आपली भावना व्यक्त केली. महाराष्ट्रात डेटा सेंटरसाठी लागणारी वीज आणि पाण्याची गरज भागविण्यासाठी अशा प्रकारचे प्रकल्प उभारले जात असल्याचा आरोपही त्यांनी केला.
कर्जत येथे आयोजित सभेत बोलताना राज ठाकरे यांनी विकासाच्या नावाखाली निसर्गाची होणारी हानी, जंगलांवर अवलंबून असलेल्या पक्ष्यांचा अधिवास आणि भविष्यात मानवी जीवनावर होणारे संभाव्य परिणाम यांकडे लक्ष वेधले. साय डोंगर परिसरातील वृक्षतोडीचा प्रश्न केवळ झाडे तोडण्यापुरता मर्यादित नसून, तो संपूर्ण पर्यावरणीय व्यवस्थेच्या अस्तित्वाशी संबंधित असल्याचे त्यांच्या भाषणातून अधोरेखित झाले.
‘झाडे तोडल्यानंतर पक्षी आकाशात घिरट्या घालत होते’
प्रकल्पासाठी करण्यात आलेल्या वृक्षतोडीचे वर्णन करताना राज ठाकरे यांनी पक्ष्यांच्या परिस्थितीचा उल्लेख केला. झाडे तोडल्यानंतर त्या परिसरातील पक्षी आकाशात घिरट्या घालत असल्याचे त्यांनी सांगितले. ज्या झाडांवर त्यांची घरटी होती, ती झाडे तोडल्यानंतर आता आपली घरटी कुठे गेली, असा प्रश्न जणू ते पक्षी विचारत असावेत, अशी भावनिक मांडणी त्यांनी केली.
झाडे ही केवळ लाकूड किंवा विकासकामांतील अडथळा नसतात. असंख्य पक्षी, कीटक आणि अन्य जीवांसाठी ती निवारा, अन्न आणि प्रजननाचे ठिकाण असतात. एका झाडाची तोड झाली की त्यावर अवलंबून असलेल्या अनेक जीवांचे नैसर्गिक जगणे विस्कळीत होते. राज ठाकरे यांनी पक्ष्यांच्या उदाहरणातून हाच पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित केला.
जंगलातील वृक्षतोडीमुळे वन्यजीवांचा अधिवास नष्ट होण्याबरोबरच त्यांना सुरक्षित जागेच्या शोधात भटकावे लागू शकते. त्यामुळे एखाद्या प्रकल्पाच्या उभारणीपूर्वी त्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा सखोल विचार होणे आवश्यक असल्याचा मुद्दा या भाषणातून पुढे आला.
डेटा सेंटरसाठी वीज-पाण्याची गरज; प्रकल्पांच्या उद्देशावर प्रश्न
महाराष्ट्रात डेटा सेंटर उभारणीसाठी मोठ्या प्रमाणावर वीज आणि पाण्याची आवश्यकता असते. या गरजा पूर्ण करण्यासाठी ऊर्जा निर्मिती आणि साठवणुकीशी संबंधित प्रकल्प उभारले जात असल्याचा मुद्दा राज ठाकरे यांनी उपस्थित केला. डिजिटल तंत्रज्ञान, डेटा सेंटर आणि औद्योगिक विकासासाठी ऊर्जा उपलब्ध करून देणे आवश्यक असले, तरी त्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वृक्षतोड करणे कितपत योग्य आहे, असा प्रश्न त्यांच्या भूमिकेतून पुढे आला.
डेटा सेंटरसाठी अखंड वीजपुरवठा महत्त्वाचा असतो. त्याचप्रमाणे अनेक प्रकारच्या डेटा सेंटरमध्ये शीतकरणासाठी पाण्याचीही गरज भासू शकते. मात्र, प्रत्येक ऊर्जा प्रकल्पाचा उद्देश, त्यातून होणारा प्रत्यक्ष लाभ आणि पर्यावरणावर होणारा परिणाम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. साय डोंगर परिसरातील प्रकल्पाचा उद्देश, त्यासाठी होणारा वनक्षेत्राचा वापर आणि स्थानिक पर्यावरणावर होणारे परिणाम यांची पारदर्शक माहिती नागरिकांसमोर मांडण्याची गरज या निमित्ताने अधोरेखित झाली आहे.
विकास हवा; पण पर्यावरणाची किंमत मोजून नको
रस्ते, उद्योग, ऊर्जा प्रकल्प आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या सुविधा या विकासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. मात्र, अशा प्रकल्पांच्या उभारणीदरम्यान जंगलांचे नुकसान, जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि स्थानिक नागरिकांच्या जीवनावर होणारे परिणाम दुर्लक्षित करता येणार नाहीत. विकास आणि पर्यावरण संरक्षण यांच्यात समतोल राखणे ही प्रशासनाची महत्त्वाची जबाबदारी आहे.
साय डोंगर परिसरातील वृक्षतोडीमुळे हा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. प्रकल्पासाठी पर्यावरणीय परवानग्या कशा देण्यात आल्या, वृक्षतोडीची आवश्यकता किती आहे, पर्यायी जागांचा विचार झाला का आणि स्थानिक नागरिकांच्या हरकतींचे निराकरण कसे केले जाणार, या प्रश्नांची उत्तरे मिळणे आवश्यक आहे.
पर्यावरणाच्या प्रश्नावर पुढे काय?
राज ठाकरे यांच्या कर्जत दौऱ्यामुळे साय डोंगर परिसरातील वृक्षतोडीचा मुद्दा राजकीय आणि पर्यावरणीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला आहे. त्यांच्या भाषणातील पक्ष्यांच्या घरट्यांचे उदाहरण आणि भविष्यात माणसांवरही संकट येण्याची व्यक्त केलेली भीती यांमधून निसर्गाच्या ऱ्हासाबाबतचा संदेश देण्यात आला.
आता या प्रकरणात राज्य सरकार, वनविभाग आणि संबंधित प्रकल्प कंपनी काय भूमिका घेतात, वृक्षतोडीबाबत कोणते निर्णय होतात आणि स्थानिकांच्या चिंता दूर करण्यासाठी कोणत्या उपाययोजना केल्या जातात, याकडे लक्ष लागले आहे.
