दिल्ली । Delhi
मानवी शरीरातील सर्वात गुंतागुंतीचा आणि गूढ अवयव म्हणजे ‘मेंदू’. या मेंदूतील अब्जावधी चेतापेशींचे कार्य कसे चालते, त्या एकमेकांशी कसा संवाद साधतात आणि मानवी वर्तनावर त्यांचा कसा प्रभाव पडतो, या शतकानुशतके अनुत्तरित असलेल्या प्रश्नांची अचूक उत्तरे शोधणारा एक क्रांतिकारी शोध अखेर वैद्यकशास्त्राला मिळाला आहे.
प्रकाशाच्या मदतीने मेंदूतील विशिष्ट चेतापेशी थेट ‘ऑन’ किंवा ‘ऑफ’ करण्याचे अद्भुत तंत्रज्ञान विकसित करणाऱ्या तीन महान संशोधकांना २०२६ च्या ‘शरीरविज्ञान किंवा वैद्यकशास्त्र’ (Physiology or Medicine) क्षेत्रातील प्रतिष्ठित नोबेल पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे.
स्वीडनमधील प्रतिष्ठित ‘करोलिन्स्का इन्स्टिट्यूट’च्या नोबेल असेंब्लीने सोमवारी या पुरस्काराची अधिकृत घोषणा केली. कार्ल डेसरॉथ (Karl Deisseroth), पीटर हेगेमन (Peter Hegemann) आणि जॉर्ज नागेल (Georg Nagel) या तीन वैज्ञानिकांना संयुक्तपणे हा सर्वोच्च सन्मान जाहीर झाला आहे. प्रकाशाच्या नियंत्रणाखाली कार्य करणाऱ्या आयन चॅनेल्स (Light-gated ion channels) आणि ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ (Optogenetics) या अत्याधुनिक क्षेत्रातील त्यांच्या अद्वितीय संशोधनासाठी हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला आहे.
या तीन वैज्ञानिकांच्या अभूतपूर्व योगदानामुळे ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ या वैद्यकीय शाखेचा पाया रचला गेला. या पद्धतीमध्ये प्रकाशाला संवेदनशील असलेल्या विशेष आयन चॅनेल्सचा वापर केला जातो. या चॅनेल्सद्वारे पेशींमधील आयन्सची हालचाल नियंत्रित केली जाते, ज्याचा थेट परिणाम चेतापेशींच्या (Nerve Cells / Neurons) कार्यावर होतो.
साध्या शब्दांत सांगायचे तर, या तंत्रज्ञानामुळे संशोधकांना एखाद्या विशिष्ट चेतापेशीची सक्रियता प्रकाशाचा किरण टाकून सुरू करणे किंवा बंद करणे शक्य झाले आहे. पूर्वी मेंदूच्या अभ्यासासाठी केवळ बाह्य निरीक्षणावर अवलंबून राहावे लागत होते; मात्र आता संशोधक प्रत्यक्ष चेतापेशींच्या कार्यावर नियंत्रण ठेवून त्याचा शरीरावर आणि वर्तनावर होणारा परिणाम अचूकपणे तपासू शकत आहेत.
आज जगभरातील शेकडो प्रयोगशाळांमध्ये मेंदूच्या कार्यपद्धतीचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी ऑप्टोजेनेटिक्स तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात आहे. मेंदूतील विविध चेतापेशी एकमेकांशी कसा संवाद साधतात, विशिष्ट आजारात मेंदूतील कोणते भाग प्रभावित होतात आणि मज्जासंस्थेशी संबंधित विविध विकारांवर कसे मात करता येईल, यावर संशोधन करण्यासाठी हे तंत्रज्ञान एक वरदान ठरले आहे.
नोबेल असेंब्लीने या संशोधनाचे महत्त्व अधोरेखित करताना स्पष्ट केले की, “वैयक्तिक चेतापेशींच्या कार्यावर प्रकाशाच्या मदतीने थेट नियंत्रण ठेवण्याची अभूतपूर्व क्षमता निर्माण करणाऱ्या या शोधामुळे मेंदू आणि न्यूरोसायन्सच्या अभ्यासाला एक नवीन आणि क्रांतीकारी दिशा मिळाली आहे.”
