श्रीरामपूर |प्रतिनिधी| Shrirampur
दूध हा सर्वसामान्यांच्या आहारातील अत्यावश्यक घटक मानला जातो. बालकांपासून वृद्धांपर्यंत प्रत्येकाच्या आरोग्याशी थेट संबंधित असलेल्या या अन्नपदार्थात भेसळ होणे ही अत्यंत गंभीर बाब आहे. मात्र, गेल्या काही वर्षांत ग्रामीण भागात दूध भेसळीचे प्रमाण चिंताजनक पातळीवर वाढत असल्याचे चित्र समोर येत आहे. विशेषतः खेडोपाड्यांमध्ये सुरू असलेल्या फिरत्या दूध संकलन केंद्रांमुळे भेसळीला नवीन मार्ग उपलब्ध झाला असून, या प्रकारामुळे प्रामाणिकपणे दुग्ध व्यवसाय करणार्या शेतकर्यांवर अन्याय होत असल्याची भावना व्यक्त केली जात आहे.
पूर्वी दूध संकलन केंद्रे ठराविक ठिकाणी कार्यरत असत. तेथे दूधाची तपासणी, नोंदणी आणि गुणवत्तेची पडताळणी केली जात असे. मात्र, आता अनेक भागांत खासगी वाहनांच्या माध्यमातून गावोगावी फिरून दूध संकलित केले जात आहे. या प्रक्रियेत दूधाची गुणवत्ता तपासण्यासाठी आवश्यक असलेल्या यंत्रणा नसल्याने भेसळयुक्त दूध सहजपणे संकलन साखळीत मिसळले जात असल्याचे सांगितले जाते. काही ठिकाणी अधिक नफा मिळविण्याच्या उद्देशाने दुधात पाणी, कृत्रिम रसायने, स्टार्च, युरिया अथवा इतर घातक पदार्थ मिसळले जात असल्याच्या तक्रारी वारंवार समोर येत आहेत. अशा भेसळीमुळे ग्राहकांच्या आरोग्याला धोका निर्माण होत असतानाच संपूर्ण दुग्ध व्यवसायाची विश्वासार्हता धोक्यात येत आहे.
ग्रामीण भागातील काही व्यक्तींकडून भेसळीचे जाळे उभे केले जात असून, त्याचा फटका मात्र प्रामाणिक दूध उत्पादकांना बसत आहे. दिवसरात्र मेहनत करून दर्जेदार दूध उत्पादन करणारा शेतकरी आपल्या दुधाला योग्य भाव मिळेल, या अपेक्षेने दूध विक्री करतो. परंतु बाजारात भेसळयुक्त दूध मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध झाल्यामुळे शुद्ध दूध आणि भेसळयुक्त दूध यातील फरक ओळखणे अवघड बनते. परिणामी संपूर्ण दूध उत्पादक वर्गावर संशयाची छाया निर्माण होते. यामुळे प्रामाणिक शेतकर्यांच्या दुधालाही कमी दर मिळतो आणि त्यांचे आर्थिक नुकसान होते.
विशेष म्हणजे, अन्न व औषध प्रशासन विभाग, दुग्ध विकास विभाग आणि स्थानिक प्रशासन यांच्याकडून नियमित तपासण्या होणे अपेक्षित असताना अनेक भागांत या कारवाया अपुर्या असल्याची टीका होत आहे. गावपातळीवर दूध संकलन करणार्या वाहनांची तपासणी, नमुने संकलन आणि प्रयोगशाळा चाचण्यांची संख्या अत्यल्प असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे भेसळ करणार्यांचे मनोबल वाढत असून, त्यांना कायद्याची भीती राहिलेली नाही. ग्रामीण भागातील अनेक नागरिकांनीही या प्रकाराविषयी चिंता व्यक्त केली आहे. भेसळयुक्त दूध केवळ ग्राहकांची फसवणूक करत नाही तर भविष्यात गंभीर आरोग्य समस्यांना आमंत्रण देते. विशेषतः लहान मुले, गर्भवती महिला आणि वृद्ध व्यक्तींवर त्याचे विपरीत परिणाम होऊ शकतात. त्यामुळे दूध भेसळीचा प्रश्न हा केवळ आर्थिक नसून सार्वजनिक आरोग्याशी संबंधित गंभीर विषय बनला आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, फिरत्या दूध संकलन व्यवस्थेवर कठोर नियंत्रण, प्रत्येक टप्प्यावर गुणवत्ता तपासणी, अचानक छापे, दोषींवर कठोर कारवाई आणि गावपातळीवर जनजागृती यांची तातडीने आवश्यकता आहे. तसेच शुद्ध दूध उत्पादक शेतकर्यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी स्वतंत्र गुणवत्ता प्रमाणपत्र आणि प्रोत्साहनपर योजना राबविण्याची गरज व्यक्त केली जात आहे. दूध भेसळीच्या वाढत्या प्रकारांमुळे ग्रामीण भागाची प्रतिमा मलिन होत असून, दुग्ध व्यवसायावरील ग्राहकांचा विश्वास डळमळीत होत आहे. त्यामुळे शासन आणि संबंधित विभागांनी केवळ कागदी कारवायांपुरते मर्यादित न राहता प्रत्यक्षात प्रभावी मोहिम राबविण्याची गरज आहे. अन्यथा काही मोजक्या भेसळखोरांच्या लालसेमुळे हजारो प्रामाणिक शेतकर्यांचे कष्ट वाया जाण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
भेसळखोरांमुळे प्रामाणिक शेतकरीच ठरतोय बळी
दुधात भेसळ करून झटपट नफा कमावणार्या, काही प्रवृत्तींमुळे सर्वाधिक फटका प्रामाणिक दूध उत्पादक शेतकर्यांनाच बसत आहे. दर्जेदार दूध उत्पादनासाठी जनावरांचे संगोपन, चारा, औषधोपचार आणि देखभालीवर मोठा खर्च करणार्या शेतकर्यांना त्यांच्या दुधाचा योग्य मोबदला मिळत नाही. भेसळयुक्त दूध बाजारात मोठ्या प्रमाणात आल्याने शुद्ध दूध उत्पादकांवरही संशय घेतला जातो. परिणामी दूध दर कमी होणे, संकलनात अडचणी निर्माण होणे आणि आर्थिक शोषण वाढणे अशा समस्यांना शेतकर्यांना सामोरे जावे लागते. काही भेसळखोरांच्या चुकीच्या कृत्यामुळे संपूर्ण दुग्ध व्यवसायाची प्रतिमा मलिन होत असून, त्याचा सर्वाधिक त्रास कष्टकरी शेतकरी वर्गालाच सहन करावा लागत आहे. शासनाने भेसळखोरांवर कठोर कारवाई करून प्रामाणिक दूध उत्पादकांचे संरक्षण करणे ही काळाची गरज बनली आहे.
