रंगमंच केवळ करमणुकीचे माध्यम नसून तो समाजाच्या प्रगल्भ वैचारिक जाणिवांचा आरसा असतो, हा विश्वास ज्या मोजक्या रंगकर्मींनी आपल्या कृतीतून सार्थ केला, त्यात अग्रभागी नाव येते ते विजया मेहता यांचे. विजयाबाईंच्या निधनाने भारतीय नाट्य आणि चित्रपट विश्वाच्या इतिहासातील एक सोनेरी, देदीप्यमान आणि संस्कारक्षम पर्व कायमचे संपले आहे. त्या आधुनिक मराठी रंगभूमीला आंतरराष्ट्रीय सौंदर्यशास्त्र देणारी एक चालती-बोलती कार्यशाळा होत्या. त्यांच्या जाण्याने कलाविश्वात जी पोकळी निर्माण झाली आहे, ते एका संपूर्ण विचारसरणीचे आणि समृद्ध नाट्यपरंपरेचे झालेले अपरिमित नुकसान आहे.
बडोद्यातील सुसंस्कृत कुटुंबात जन्मलेल्या विजयाबाईंनी ध्येयवादीपणाने स्वतःचा मार्ग निवडला. दिल्लीच्या ‘नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा’मधून इब्राहिम अल्काजी यांच्यासारख्या महान गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी नाटकाचे शास्त्रशुद्ध शिक्षण घेतले आणि दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रात पाऊल ठेवले. १९६० चे दशक हा मराठी नाटकांचा सुवर्णकाळ मानला जातो; कारण याच काळात त्यांनी विजय तेंडुलकर, अरविंद देशपांडे आणि डॉ. श्रीराम लागू यांच्यासोबत मिळून रंगायनची मुहूर्तमेढ रोवली. रंगायननेच मराठी भाषेत प्रायोगिक रंगभूमीची चळवळ उभी केली. व्यावसायिक नाटकांच्या गराड्यात प्रयोगशीलतेला आणि जागतिक दर्जाच्या रंगधुरंधरतेला प्रतिष्ठा मिळवून देण्याचे ऐतिहासिक काम विजयाबाईंनी केले. लंडनला नाट्य प्रशिक्षण घेऊन आल्यानंतर त्यांनी तिथला अनुभव आणि पाश्चात्य रंगभूमीची प्रगल्भता भारतीय संस्कृतीत प्रभावीपणे रुजवली.
विजयाबाईंच्या दिग्दर्शनाची स्वतःची वेगळी, शिस्तबद्ध व सौंदर्यशास्त्रीय दृष्टी होती. ‘बॅरिस्टर’, ‘वाडा चिरेबंदी’, ‘हमिदाबाईची कोठी’, ‘मुद्राराक्षस’, ‘अजब न्याय वर्तुळाचा’, ‘सुलतान’ आणि ‘माझं घर माझं दुःख’ यांसारख्या अनेक अजरामर नाटकांतून त्यांनी आशयसंपन्नता आणि सादरीकरणाचा नवा वस्तुपाठ घालून दिला. केवळ दिग्दर्शनच नव्हे, तर शेसपिअरच्या ‘ऑथेल्लो’वर आधारित ‘झुंजारराव’ नाटकातील त्यांची ‘कमळजा’ आणि ‘तुघलक’ नाटकातील ‘बेबीराजे’ या भूमिकांनी अभिनयाचे नवीन मापदंड प्रस्थापित केले. समांतर चित्रपटांच्या पडद्यावरही ‘पार्टी’ चित्रपटातील त्यांची अभिजात भूमिका गाजली. त्यांनी दिग्दर्शित केलेले ‘रावसाहेब’ व ‘पेस्तनजी’ हे हिंदी चित्रपट आणि ‘स्मृतिचित्रे’ ही मराठी टेलिफिल्म त्यांच्यातील संवेदनशील प्रतिभेची साक्ष देतात. आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही त्यांनी भारतीय नाटकाचा डंका वाजवला.
विजयाबाईंच्या संपूर्ण प्रवासाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची नाटकाच्या मुशीतील कडक शिस्त आणि नवनवीन कसदार कलाकार घडवण्याची विलक्षण हातोटी. त्यांच्या कठोर तालमीत आणि अभ्यासू वातावरणात तयार झालेले नाना पाटेकर, विक्रम गोखले, नीना कुलकर्णी यांसारखे दिग्गज कलावंत आज भारतीय कलाविश्वात स्वतःचे स्वतंत्र स्थान निर्माण करून आहेत. त्यांनी आपल्या हाताखालील कलाकार, लेखक आणि तंत्रज्ञांना केवळ अभिनय किंवा कौशल्य शिकवले नाही, तर नाटकाकडे पाहण्याचा एक प्रगल्भ, बौद्धिक, वैचारिक आणि सामाजिक दृष्टिकोन दिला. साहित्याला नाट्यरूपात कसे चपखल बसवावे आणि रंगमंचावर जिवंत कसे करावे, याचे अचूक ज्ञान त्यांनी या पिढीला दिले. म्हणूनच, त्या फक्त एक व्यक्ती नव्हत्या तर रंगभूमीला समृद्ध करणारी एक स्वायत्त ‘संस्था’ आणि दीपस्तंभ होत्या.
आजच्या काळात जेव्हा रंगभूमी आणि चित्रपट क्षेत्र अनेकदा निव्वळ व्यावसायिक गणितांमध्ये, थिल्लरपणात आणि चकचकाटात अडकलेले दिसते, तेव्हा विजयाबाईंसारख्या प्रयोगशील, तत्त्वनिष्ठ आणि सौंदर्यशास्त्राचा ध्यास असलेल्या नेतृत्वाची उणीव अधिक प्रकर्षाने जाणवते. कला आणि संस्कृतीशी कधीही तडजोड न करण्याचा त्यांचा बाणा आजच्या पिढीसाठी मार्गदर्शक आहे. त्यांनी आपल्या ‘झिम्मा’ या प्रसिद्ध आत्मचरित्रातून केवळ स्वतःचा वैयक्तिक प्रवास मांडला नाही, तर मराठी नाट्यसंस्कृतीचा एक अत्यंत समृद्ध, प्रेरणादायी आणि ऐतिहासिक दस्तऐवजच रसिकांच्या हाती सोपवला आहे.
नाट्यसृष्टीला विचारांचे देखणे कोंदण देणार्या अष्टपैलू ‘बाई’ आज आपल्यात नसल्या, तरी त्यांनी रुजवलेली प्रगतिशील नाट्यसंस्कृती, त्यांनी दिलेली व्यावसायिक शिस्त आणि घडवलेली प्रतिभावान कलावंतांची पिढी हाच त्यांचा खरा आणि जिवंत वारसा आहे. हा वारसा पुढे नेणे आणि तो अधिक समृद्ध करणे हीच या रंगभूमीच्या महामेरूला खरी आदरांजली ठरेल. प्रयोगशील रंगभूमीचा हा कल्पक दीपस्तंभ आज काळाच्या पडद्याआड गेला असला, तरी त्यांनी उजळलेले रंगविश्व आणि वैचारिकतेचा प्रकाश मराठी माणसाच्या मनावर सदैव अधिराज्य गाजवत राहील.
