मुंबई । Mumbai
राज्याच्या अनेक भागांत उन्हाचा तडाखा तीव्र झाला असून तापमानाचा पारा ४० अंश सेल्सिअसच्या पुढे गेला आहे. वाढत्या उष्णतेमुळे नागरिकांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. उन्हाळ्यात शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी होणे, चक्कर येणे, मळमळ आणि प्रचंड थकवा जाणवणे अशा तक्रारींमध्ये वाढ झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर, सार्वजनिक आरोग्य विभागाने उष्माघातापासून (Heatstroke) बचाव करण्यासाठी सविस्तर मार्गदर्शक सूचना आणि नियमावली प्रसिद्ध केली आहे. उन्हाळ्याच्या या दिवसांत स्वतःचे संरक्षण कसे करावे आणि आपत्कालीन स्थितीत कोणते प्रथमोपचार करावेत, याची माहिती असणे आता प्रत्येकासाठी अनिवार्य झाले आहे.
मानवी शरीराचे सामान्य तापमान साधारणपणे ३६.४°C ते ३७.२°C च्या दरम्यान असते. मात्र, बाहेरील तापमान वाढल्यास शरीरावर त्याचे विपरित परिणाम होऊ लागतात. प्राथमिक स्तरावर अंगावर घामेळी येणे, हात-पायांना सूज येणे किंवा स्नायूंमध्ये पेटके येणे अशी लक्षणे दिसतात. मात्र, परिस्थिती गंभीर झाल्यास उष्माघात होऊ शकतो, ज्याचा ताण हृदय, फुफ्फुसे आणि किडनीवर पडतो. प्रौढ व्यक्तींमध्ये तीव्र डोकेदुखी, ताप, उलट्या, मानसिक गोंधळ, चिडचिड आणि प्रसंगी बेशुद्ध पडणे ही उष्माघाताची प्रमुख लक्षणे आहेत. शरीराचे तापमान १०४°F पर्यंत पोहोचणे आणि त्वचा कोरडी पडणे हे धोक्याचे संकेत मानले जातात.
लहान मुलांच्या बाबतीत उष्माघाताची लक्षणे काहीशी वेगळी असू शकतात. मुले दूध किंवा अन्न घेण्यास नकार देतात, अतिशय चिडचिडी होतात किंवा त्यांना सतत सुस्ती जाणवते. डोळे खोल जाणे, लघवीचे प्रमाण कमी होणे, तोंड कोरडे पडणे आणि रडताना डोळ्यांतून अश्रू न येणे ही मुलांमधील निर्जलीकरणाची (Dehydration) लक्षणे आहेत. अशा वेळी पालकांनी मुलांच्या हालचालींकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. जर एखाद्या व्यक्तीला उष्माघाताचा त्रास झाला, तर त्याला तातडीने सावलीत किंवा थंड ठिकाणी हलवावे. शरीरावर थंड पाण्याच्या पट्ट्या ठेवाव्यात आणि व्यक्ती शुद्धीवर असल्यास त्याला लिंबू सरबत किंवा ओ.आर.एस. द्यावे. परिस्थिती गंभीर असल्यास त्वरित १०८ क्रमांकावर संपर्क साधून वैद्यकीय मदत घ्यावी.
उष्माघातापासून बचाव करण्यासाठी ‘काय करावे’ आणि ‘काय टाळावे’ याबाबत आरोग्य विभागाने स्पष्ट सूचना दिल्या आहेत. नागरिकांनी तहान लागलेली नसली तरीही दिवसातून वारंवार भरपूर पाणी प्यावे. आहारात ताक, लस्सी, कैरीचे पन्हे, ताजी फळे आणि पालेभाज्यांचा समावेश करावा. बाहेर पडताना सैल, सुती आणि फिकट रंगाचे कपडे वापरावेत तसेच छत्री, टोपी किंवा रुमालाचा वापर करावा. शक्यतो दुपारी १२ ते ३ या वेळेत उन्हात जाणे टाळावे. रिकाम्या पोटी घराबाहेर पडू नये आणि जास्त साखर असलेली शीतपेये, चहा किंवा कॉफीचे सेवन मर्यादित ठेवावे, कारण यामुळे शरीरातील पाणी कमी होते.
घरातील वातावरण थंड ठेवण्यासाठी दिवसा खिडक्या आणि पडदे बंद ठेवावेत, जेणेकरून उष्णता आत येणार नाही. रात्रीच्या वेळी थंड हवा येण्यासाठी खिडक्या उघड्या ठेवाव्यात. विशेषतः लहान मुले, गर्भवती महिला, कष्टाची कामे करणारे मजूर आणि ज्येष्ठ नागरिकांनी या कडक उन्हात स्वतःची अतिरिक्त काळजी घेणे आवश्यक आहे. उन्हाळ्याचे योग्य नियोजन आणि खबरदारी घेतल्यास आपण उष्माघातासारख्या गंभीर संकटापासून दूर राहू शकतो.
